Routekaart 1

Strategisch kader: nota grondbeleid en volkshuisvestingsprogramma

De nota grondbeleid is het strategisch kader waarin de gemeenteraad vastlegt hoe de gemeente met grond omgaat: actief, faciliterend, of een mengvorm. Voor de woonzorgopgave is dit het startpunt. Een gemeente die in haar nota grondbeleid geen positie kiest ten aanzien van geclusterd zorggeschikt wonen, mist later vaak de instrumenten en de middelen om door te pakken.

Het volkshuisvestingsprogramma werkt de omgevingsvisie en de woonzorgvisie uit naar concrete keuzes voor wonen en zorg. Daarin legt de gemeente vast waar en hoeveel geclusterde zorggeschikte woningen er moeten komen. Pas als dit programma helder is, kan het grondbeleid gericht worden ingezet. De nota grondbeleid en het volkshuisvestingsprogramma versterken elkaar: een nota grondbeleid zonder programma is leeg, een programma zonder grondbeleid blijft vrijblijvend.

Suggesties en aandachtspunten

Lees meer

Maak de koppeling tussen woonzorgvisie, volkshuisvestingsprogramma en grondbeleid expliciet: Verwijs in alle drie de documenten naar elkaar. Dit voorkomt dat de programmering ruimtelijk niet landt en voorkomt ook dat het grondbeleid wordt ingezet voor andere doelen dan bestuurlijk afgesproken.
Borg de woonzorgopgave expliciet in de nota grondbeleid: Benoem geclusterd zorggeschikt wonen als één van de doelen waarvoor de gemeente bereid is actief grondbeleid in te zetten. Geef aan onder welke omstandigheden de gemeente kiest voor minnelijke verwerving, voor het vestigen van een voorkeursrecht of voor onteigening. Zo weet de raad én weten externe partijen wat ze kunnen verwachten.
Reserveer middelen in de paragraaf grondbeleid van de begroting: Actief grondbeleid in bestaand stedelijk gebied leidt soms tot een uitgifteprijs die lager ligt dan de boekwaarde of een eerdere geprognosticeerde waarde. Niet alle gemeenten beschikken over een actief grondbedrijf met reserves om deze onrendabele toppen op te vangen. En zelfs als dat wel zo is, is het verstandig om een eventuele verwachte lagere grondopbrengst ten behoeve van een goede woonzorgoplossing expliciet te maken en hier met de gemeenteraad over in gesprek te gaan. Maak hierover bewuste keuzes en reserveer - waar nodig - voldoende middelen.
Verken de mogelijkheid van een gezamenlijke grondbank: Voor strategische posities kan een publiek-private grondbank met corporaties, zorgaanbieders of andere partners uitkomst bieden. Hiermee deelt de gemeente risico, kennis en investeringskracht en kan de gemeente sneller schakelen wanneer een kans zich voordoet.

Tips

Lees meer

Combineer de actualisatie van de nota grondbeleid en het volkshuisvestingsprogramma: Behandel beide documenten in samenhang in de raad. Dit dwingt tot consistentie en vergroot het bestuurlijk draagvlak voor de keuzes die worden gemaakt.
Werk met scenario’s: Beschrijf in de nota grondbeleid niet alleen de hoofdroute, maar ook wat de gemeente doet als een eigenaar wel wil verkopen, en wat als hij niet wil meewerken. Hoe ziet het instrumentarium er dan uit, en wie besluit wanneer.
Betrek de raad vroegtijdig: Grondbeleid is bestuurlijk gevoelig. Een raad die meegenomen is in de strategische keuzes, is later eerder bereid om mee te bewegen wanneer het instrumentarium daadwerkelijk moet worden ingezet.

Voorbeelden

Lees meer

Reiswijzer Gebiedsontwikkeling (Ministerie van BZK / VNG/ NEPROM): Een handreiking voor gemeenten over de keuze tussen actief en faciliterend grondbeleid en de bijbehorende instrumenten. Bevat ook praktijkvoorbeelden over de inzet van grondbeleid voor maatschappelijke opgaven. Bekijk de Reiswijzer Gebiedsontwikkeling 2019.
Regie op maatschappelijke woningbouw: Medemblik laat zien hoe een gemeente met regisserend grondbeleid ruimte kan maken voor maatschappelijke woningbouwopgaven. In de Nota Grondbeleid 2023 en de grondprijzenbrief houdt de gemeente nadrukkelijk ruimte voor maatwerk, ook bij bijzondere situaties zoals zorgwoningen. In combinatie met het woningbouwkader wordt zo duidelijk hoe grondbeleid kan bijdragen aan de realisatie van zorggeschikte woningen binnen de gemeentelijke programmering.
Situationeel grondbeleid: Gulpen-Wittem laat zien hoe situationeel grondbeleid kan worden gebruikt om woningbouw te faciliteren en richting te geven aan gewenste woningtypen. In de Nota Grondbeleid 2024–2027 maakt de gemeente expliciet dat zij zelf geen woningen bouwt, maar via grondbeleid en grondprijsbeleid wel actief stuurt op de realisatie van passende woonvormen. Daarmee is dit een bruikbaar voorbeeld van hoe een gemeente grondbeleid inzet als strategisch instrument binnen de volkshuisvestingsopgave.
Grondbeleid koppelen aan doelgroepen: In de Nota Grondbeleid 2024–2027 van Kaag en Braassem staat dat bij urgente maatschappelijke opgaven gekozen kan worden voor actief grondbeleid, waarbij expliciet wordt verwezen naar huisvesting van jongeren en ouderen in passende woonvormen als beleidsdoel. Daarmee maakt de gemeente zichtbaar dat grondinstrumenten bewust kunnen worden ingezet om de woonzorgopgave voor ouderen te ondersteunen.
Gezamenlijke grondbank voor strategische posities: Voor strategische locaties kan een publiek-private grondbank met corporaties, zorgaanbieders of andere partners uitkomst bieden. Daarmee kunnen risico’s, kennis en investeringskracht worden gebundeld en kan sneller worden geschakeld wanneer een kansrijke locatie beschikbaar komt. In Nederland bestaat hiervoor al een concreet voorbeeld in de vorm van de Grondbank RZG Zuidplas, een gemeenschappelijke regeling voor strategische grondverwerving en beheer. Meer informatie: Grondbank RZG Zuidplas en Gemeenschappelijke overeenkomst Zuidplas

Andere routekaarten van Kenniskaart: Grondzaken

Grondposities verwerven

Planologisch verankeren en vergunnen

Bestaand zorgvastgoed transformeren